تربیت فرزند بر اساس آموزه‌های امام صادق (ع)

به گزارش «باب الجواد»فرزندآوری، توصیه اسلام است و یکی از اهداف ازدواج، اما در اسلام همان‌قدر که بر فرزندآوری تأکید شده است، برای تربیت فرزند و اندیشیدن به آن نیز توصیه‌های فراوانی صورت گرفته است؛ به‌طوری‌که حتی در انتخاب همسر نیز بر این نکته که انتخاب امروز، مادر و پدر فرزند آینده است هم توجه می‌شود. قدم بعدی آموزه‌های اسلام، نحوه برخورد و نوع مراوده با فرزند است؛ خصوصاً در ایامی که کودک هم نیازمند به حمایت والدین است و هم تأثیرپذیر از ایشان. توجه به ابعاد مختلف روحی کودک و تربیت غیرمستقیم و گاه مستقیم او، همه و همه از عوامل اثرگذار بر آینده و شخصیت‌یافتن اوست.

به گزارش مهرخانه، نگاهی به آموزه‌های اسلام در بیان امام صادق علیه‌السلام به عنوان رییس مکتب شیعه که شاگردان فراوانی نیز داشته‌اند، ما را در این راه دشوار و در یافتن مسیر صحیح هم‌قدمی با کودکانمان یاری خواهد کرد. چنان‌چه امام صادق علیه‌السلام هم بر عواقب اقدام بدون برنامه‌ریزی و دقت عمل تذکر داده و می‌فرمایند: «کسی که بدون بصیرت و دانایی به کاری دست زند، مانند مسافری است که در بیراهه می‌رود؛ هر قدر بر سرعت خود می افزاید، به همان نسبت از جاده دورتر می‌شود» (۱)

۱٫    اصول والدینی
پدر و مادری، تابع رعایت اصول و قواعدی کلی است.

الف- دعا
دعا، یکی از ضروری‌ترین عوامل اتحاد میان خالق و مخلوق است؛ از عواملی است که باعث یاد مستمر خداوند و مرور خواسته‌های خود و دستورات الهی می‌شود. این نکته در مورد تربیت و مقدمات تربیت نیز مصداق یافته است؛ چنان‌چه از امام صادق علیه‌السلام نقل شده است که زمانی که ازدواج کردید، چنین دعا کنید: «خدایا، برای من از این زن، فرزند پاکی مقدر نما و او را جانشین صالحی برای من در زندگی دنیا و بعد از مرگم قرار ده» (۲).

ب- رعایت حقوق
امام صادق علیه‌السلام سه حق را بر پدر لازم می‌دانند؛ سه حقی که از مراحل اولیه خلق تا بزرگسالی با اوست. ایشان می‌فرمایند: «فرزند بر پدر سه حق دارد: انتخاب مادر مناسب برای او، نام نیک نهادن بر او و جدیت در تربیت او» (۳).

ج- رعایت عدالت
یکی از اولین اقدامات پیامبر بعد از علنی‌شدن اسلام، مبارزه با سنت جاهلی دخترکشی بود. پیامبر صلی‌الله‌علیه‌وآله‌وسلم با اکرام فاطمه زهرا سلام‌الله‌علیها در برابر این سنت، ایستادگی کردند و به مسلمانان آموختند که تفاوتی میان دختر و پسر وجود ندارد. لذا رعایت این اصل در تمام مراحل، از اصول اساسی و بنیادین به‌شمار می‌رود. امام صادق عليه‌السلام می‌فرمایند: «بين فرزندان خود به عدالت رفتار نماييد؛ همان‌طور كه مايل‌ايد فرزندان شما بين‌تان به عدل و داد رفتار كنند» (۴).

حتی اهمیت بیشتر را به دختر داده و می‌فرمایند: «دختران نيكي‌هايى هستند كه در برابر آن پاداش داده مى‌شود؛ و پسران همچون نعمتى هستند كه از آن بازخواست مى‌شود» (۵).

د- توجه به تربیت
همان‌طور که گفته شد تربیت و آموختن اصول رفتاری به کودکان، از اصلی‌ترین وظایف والدین است. امام صادق عليه‌السلام فرموده‌اند: «بهترين ارثى كه پدران براى فرزندان باقى مى‌گذارند، ادب است نه ثروت.» (۶).

۲٫    اقتضائات سنی
هر سن، اقتضائات مخصوص به خود را دارد و باید با توجه به مناسبات آن سن، با کودک برخورد کرد. آموختن پیش از موعد برخی امور به کودک، ممکن است باعث دل‌زدگی و عکس‌العمل منفی او شود؛ ازاین‌رو اسلام بر محدوده‌های سنی و نوع آموزش در آن‌ها نیز توجهی خاص داشته و تذکراتی در این باب ارائه داده است.

الف- قانون هفت سال
یکی از مهم‌ترین نکات در آموزه‌های اسلامی، تقسیم مراحل تربیتی کودک به هفت سال اول و دوم و سوم است. در این تقسیم‌بندی چنانچه امام صادق عليه‌السلام می‌فرمایند: «طفل هفت سال بازي كند، هفت سال خواندن و نوشتن بياموزد، هفت سال حلال و حرام (احکام الهي) را ياد بگيرد» (۷).

ب- آموزش مستمر
از نکات دیگر آموزه‌ها آن است که نوجوان باید در حال فراگیری باشد و تلاش کرد زمان خالی برای اندیشه‌های بیهوده و افکار نادرست برای او باقی نماند و تمام مدت او به آموزش فنونی برای آینده زندگی و یا تفریحاتی نشاط‌بخش بگذرد. امام صادق علیه‌السلام توصیه می‌کنند: «دوست ندارم یکی از شما جوانان را ببینم؛ مگر در یکی از دو حال: یا دانا یا در حال یادگیری و دانش‌اندوزی» (۸).

۳٫    تربیت عاطفی
یکی از مهم‌ترین نکاتی که در برخورد با کودکان و حتی بزرگسالان قابل تأمل است، ارضای عاطفی و بیان علاقه‌مندی‌هاست. مخاطب ما، خصوصاً زمانی که کودک است، نیازمند آن است که مورد محبت و تأیید قرار بگیرد و از لحاظ عاطفی دلگرم باشد.

الف- مهربانی
محبت به کودک، خصوصاً در سن نوپایی، حد و مرزی ندارد و باید بی‌دریغ ابراز شود. امام صادق عليه‌السلام در عبارتی این محبت را عاملی برای آمرزش والدین دانسته و می‌فرمایند: «خداوند به بنده، به خاطر محبت شديد او به فرزندش، رحم مى‌كند» (۹).

امام علیه‌السلام در جایی دیگر و در مورد اجر نیکی و مهربانی با فرزندان می‌فرمایند: «نيكى انسان به فرزند خويش همان نيكى او به پدر و مادر خويش است» (۱۰).

و در عبارتی دیگر توصیه می‌کنند: «فرزندانتان را گرامى بداريد و آدابشان را نيكو كنيد تا آمرزيده شويد» (۱۱).

ب- بوسیدن
از جمله تأکیدات و سفارشات امام صادق علیه‌السلام در مورد کودکان آن است که: «فرزندان خود را زياد ببوسيد؛ به درستي كه براي هر بوسه‌اي درجه‌اي براي شما در بهشت به اندازه مسير پانصد سال خواهد بود» (۱۲).

ج- هدیه دادن
هدیه دادن، یکی دیگر از نشانه‌های علاقه است؛ میزان و قیمت هدیه مهم نیست، بلکه آن‌چه در آن اهمیت دارد، به‌خاطر داشتن فرد است. هرچند خوب است آن‌چه برای فرزندانمان تهیه می‌کنیم، متناسب با سن و شرایط مالی و نوع نگاه ما به زندگی باشد.

امام صادق علیه‌السلام در اين زمينه مي‌فرمايند: «هرگاه مردي به سفر مي‌رود، هنگامي كه نزد خانواده‌اش برمي‌گردد، بايد چيز تازه‌اي بخرد؛ اگر چه چيزي كم‌ارزش همچون سنگ باشد» (۱۳).

۴٫    تربیت دینی
تربیت عاطفی کودک، یک بعد تربیتی اوست، اما باید به ابعاد دیگری وجودی کودک، خصوصاً هدف از خلقت، توجه ویژه داشت. در این مسیر، اسلام نکات مهمی را از ابتدای تولد تا مراحل بعدی آن متذکر شده است که امام علیه‌السلام نیز بدان‌ها اشاره کرده‌اند.

الف- آموزه‌های بدو تولد
اذان و اقامه گفتن در گوش کودک، نشان از مسلمانی اوست. امام صادق علیه‌السلام نیز می‌فرمایند: «هر کس فرزندی برای او متولد شد، پس در گوش راستش اذان و در گوش چپش اقامه بگوید. همانا این عمل، ایمنی از شیطان است» (۱۴).

سفارش دیگر امام علیه‌السلام در مورد برداشتن کام نوزاد با تربت سیدالشهدا علیه‌السلام است: «کام فرزندانتان را با تربت امام حسین علیه‌السلام بردارید که ایمنی‌بخش است» (۱۵).

در روایت دیگری از امام به آموزه‌ای دیگر اشاره شده است: «نوزاد را در روز هفتم ولادت نامگذاری می‌کنند و برای او عقیقه می‌دهند و موی سرش را می‌تراشند» (۱۶).

ب- رفتار عملی
لازم است بیش و پیش از هر رفتاری، آن‌چه باید انجام گیرد را به صورت عملی به کودک بیاموزیم و نشان دهیم. در سیره امام علیه‌السلام می‌خوانیم که ایشان در بازی کودکان شرکت می‌کردند و هرگاه با عدم صداقت برخی از کودکان مواجه می‌شدند، بازی را ترک کرده و با خواهش دیگران به بازی برمی‌گشتند (۱۷).

ج- آن‌چه باید تعلیم داد
در مراحل بعدی، باید بر روی بنیه علمی و اعتقادی نوجوانان کار کرد. امام صادق علیه‌السلام بر این امر سفارشات زیادی دارند. ایشان می‌فرمایند: «احاديث اسلامي را به نوجوانان خود بياموزيد (و در انجام اين وظيفه تربيتي تسريع کنید)، پيش از آن‌كه مخالفان گمراه بر شما پيشي گيرند (و آنان را گمراه سازند)» (۱۸).

امام علیه‌السلام در عبارت دیگری باتوجه به اثرگذاری قرآن بر اندیشه و افکار آدمی بر قرائت قرآن تأکید داشته و می‌فرمایند: «جوان مؤمنی که به قرائت قرآن بپردازد، قرآن باگوشت و خونش درمی‌آمیزد» (۱۹).

پی‌نوشت:
۱٫    أمالي، صدوق، ج۵۰۷، ص۷۰۵٫
۲٫    وسائل الشیعه، ج۱۴، ص۷۹٫
۳٫    بحارالأنوار، ج۷۸، ص۲۳۶٫
۴٫    بحارالانوار، ج۱۰۱، ص۹۲٫
۵٫    وسائل الشيعه، ج۱۵، ص۱۰۴٫
۶٫    كافى، ج ۸، ص۱۵۰٫
۷٫    كافي، ج۶، ص۴۶٫
۸٫    بحارالانوار، ج۱، ص۱۷٫
۹٫    كافى، ج۶ ، ص۵۰٫
۱۰٫    من لايحضره الفقيه، ج۳، ص۴۸۳٫
۱۱٫    وسائل الشيعه، ج۱۵، ص۱۹۵٫
۱۲٫    وسائل الشيعه، ج۱، ص۴۸۵٫
۱۳٫    وسائل الشيعه، ج۸، ص۳۳۷٫
۱۴٫    وسائل الشیعه، ج۲۵، ص۱۳۶٫
۱۵٫    مستدرک الوسائل، ج۱۵، ص۱۳۸٫
۱۶٫    کافی، ج۶، ص۲۹٫
۱۷٫    منطقی، مرتضی، روانشناسی تربیتی، ص۵۶۰٫
۱۸٫    كافي، ج۶، ص۴۷٫
۱۹٫    کافی، ج۴، ص۴۱۴٫

انتهای پیام/.

مطالب مرتبط